نظرى بودن آن نسبت به اشخاص و افراد و نشئات و اطوار و اوقات فرق مىكند ممكن است شخص محقق و أصل بحقايق قبل از نيل بمقام كمال كثيرى از ادراكات أو نظري و بعد از سير در أفكار و معاني همان مسائل از براي أو بديهي باشند و نيز مطلب واحد ممكن است براي برخى از نفوس از نظريّات و از براي بعضي ديگر از فطريات محسوب شود و نيز بايد دانست كه علم حاصل به نظر و كسب غير از علم حاصل از طريق حدس و انتقال دفعى است . بايد دانست كه مقسم در تصور و تصديق كه مورد بحث علماى منطق است ، علم ارتسامى و حصولى است و مراد از نظريات و فطريات علوم حاصل از انتزاع صور خارجي است و انسان در مقام تصور و تصديق برخى از ادراكات را واسطه جهت ادراك برخى از معلومات قرار مىدهد و مدركاتى كه جزء فطريات و بديهيّات محسوب نمىشوند و از طريق مشاهدهء حضورى و ادراك نفس حقايق بحسب وجود خارجي و واقعي مشهود نمىگردند بايد از طريق وسايط فطرى و بديهي ( بديهي بالذات يا مع الواسطه ) ادرك شوند . بنابراين علوم أهل مكاشفه و علوم مجرّدات تامّه و علم مجرد بذات خود و بعلل و معاليل خود باعتبار حاقّ وجود خارجي ، خارج از اين دو قسمند ، اگر چه علوم و معارف حاصل از براي أهل كشف و كساني كه رفرف عروج و براق صعودشان عقل عملي است و حقايق را به چشم قلب مىبينند از باب آنكه مراتب كشف مختلف است مثلا قبل از كشف صورى بمقام كشف معنوي نمىرسند ( كأنّه ) كشف صورى مقدمهء كشف معنوى